به گزارش خبرگزاری حوزه، امروز، همزمان با سالروز ولادت امام هشتم، حضرت علی بن موسی الرضا (علیهالسلام)، دلهای ما سرشار از عشق و ارادت به ایشان است. در این روز فرخنده، سؤالی عمیق ذهن بسیاری را به خود مشغول میدارد: چرا امامی که اینچنین زائران بیشماری دارد و بارگاهش ملجأ و پناه دلهای مشتاق است، «غریب» نامیده میشود؟ ریشههای این غربت چیست و در کجای تاریخ باید به دنبال آن گشت؟ در این مصاحبه، با حجتالاسلام محمد عباسی کارشناس پاسخگویی به شبهات به این پرسش اساسی و ابعاد کمتر شناخته شدهی غربت امام رضا (ع) خواهیم پرداخت.
در روایات معتبر آمده است که خود حضرت رضا (علیهالسلام) به صفت «غربت» برای خویش اشاره فرمودند و بر این نکته تأکید داشتند که در غربت قرار خواهند گرفت. به عنوان نمونه، در کتاب شریف «عیون أخبار الرضا (ع)» ، در فصل مربوط به اخبار شهادت ایشان به وسیله سم، روایتی نقل شده است که حضرت فرمودند:
إِنِّی سَأُسْقَی السُّمَّ مَظْلُوماً
وَ إِنَّ عَقِبَتَهُ وَ عِلَاجَهُ إِلَی هَارُونَ
وَ أُدْفَنُ بِجَنْبِ قَبْرِ هَارُونَ
وَ تَکُونُ تُرْبَتِی مَطْرُوقاً مِنْ شِیعَتِی وَ أَهْلِ مَحَبَّتِی
فَمَنْ زَارَنِی فِی غُرْبَتِی فَجَبَ بُرُورُ زِیَارَتِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ
من به زودی با سم مظلومانه کشته خواهم شد. و در کنار قبر هارون دفن خواهم شد. و خداوند خاک مرا محل رفتوآمد شیعیان و دوستانم قرار خواهد داد...
حضرت رضا (علیهالسلام) در روایات، زیارت خود را معادل «زیارت در غربت» تعبیر فرمودند. منظور ایشان از این تعبیر، تأکید بر وضعیت «غربت» خودشان است؛ چرا که ایشان در سرزمینی غریب به شهادت رسیدند. همچنین، ثواب و جزای زائر ایشان نیز با همین مفهوم گره خورده است؛ بدین معنا که زائر در روز قیامت، آن حضرت را در همان حالت غربت زیارت خواهد کرد.
بنابراین، صفت «غریب» به معنای کسی که در غربت است، مستقیماً از کلام خود امام (ع) استخراج شده و ایشان این عنوان را برای خویش برگزیدند.
نکتهای که لازم است به آن اشاره شود این است که گاهی اوقات عنوان «غریبالغربا» (غریبِ غریبان) برای امام رضا (ع) به کار میرود، اما در بررسیهای دقیقتر در روایات، ظاهراً چنین تعبیری مستقیماً نسبت به ایشان نیامده است. در مقابل، این تعبیر دو بار در کتاب بحارالانوار (جلد ۹۷) و در خصوص امام حسین (علیهالسلام) آمده است.
بررسیهای انجامشده نشان میدهد که برای سایر ائمه معصومین (ع) و بهویژه امام رضا (ع)، این تعبیر خاص («غریبالغربا») به این شکل وجود ندارد و تنها عنوان «غریب» برای ایشان به کار رفته است.»
تحلیل مفهوم «امام غریب» در سیره امام رضا (ع)
در مواجهه با وصف «غریب» برای حضرت ثامن الحجج، امام رضا علیهالسلام، پرسش از چرایی این انتساب و وجوهِ این غربت، امری ضروری است. در این خصوص، میتوان به چند محور کلیدی اشاره نمود:
۱. غربتِ ظاهری و مفهومی:
نخستین بُعدِ این غربت، به معنای لغوی و ظاهری آن بازمیگردد. واژه «غربت» در مقابل «شهرت» قرار میگیرد. با این حال، غربت مفهومی عمیقتر از صرفِ دور بودن جغرافیایی دارد؛ چه بسا فردی مشهور باشد، اما در میانِ حلقهِ یاران و محبّانِ خود، ناشناخته مانده و قدرِ واقعیاش درک نشود. عدمِ شناخت و قدردانی، خود از عواملِ اساسیِ غربت است.
۲. دوری از وطن و اهل:
یکی از مؤلفههای اصلی که امام رضا علیهالسلام را در وصفِ «امام غریب» قرار میدهد، دوریِ اجباریِ ایشان از وطنِ مألوف، یعنی مدینه منوره، و همچنین جدایی از خانواده، دوستان و شیعیانِ مشتاقِ ایشان است. این بُعدِ جغرافیایی و اجتماعیِ دوری، خود سببِ بروزِ احساسِ غربتِ عمیق میگردد.
۳. اجبار در سفر و اسارتِ معنوی:
نقطه عطفِ دیگری که بر غربتِ آن حضرت تأکید میورزد، ماجرای سفرِ ایشان از مدینه به مرو به درخواستِ مأمون است. این سفر، نه یک انتخابِ آگاهانه و داوطلبانه، بلکه نوعی تبعید و اسارت بود که در لباسی دیگر تحمیل شد. برای آشکار ساختنِ این حقیقتِ تلخ، امام رضا علیهالسلام پیش از ترکِ مدینه، اهلِ بیت و خانوادهِ خویش را فراخواندند و از آنان خواستند که برایشان گریه کنند. این عمل، نمایشی بود از عمقِ اجبار و اسارتِ تحمیلی بر ایشان، که در قالبی متفاوت ارائه میشد. لذا، این سفرِ اجباری و در عینِ حال، نمایشِ اسارت، جلوه دیگری از غربتِ آن حضرت را به تصویر میکشد.
در مجموع، وصفِ «غریب» برای امام رضا علیهالسلام، ناظر به ترکیبی از دوریِ جغرافیایی از وطن و اهل، و همچنین اجبارِ تحمیلی در سفر و اسارتِ معنوی ایشان است.
در تبیین مفهوم «غربت» برای امام موسی ابن جعفر ع
نکتهای مهم به دورانِ امامتِ ایشان و شرایطِ خاصِ آن زمان بازمیگردد. این دوره، مقارن با اوجِ قدرتِ خلافتِ عباسی و حکومتِ هارونالرشید بود؛ دورانی که بنیعباس، بهویژه هارون، به دلیلِ خویِ درندگی و تثبیتِ قدرتِ خود، فشارهای بیسابقهای بر اهلبیت علیهمالسلام و موسی ابن جعفر علیهالسلام وارد میآوردند.
زندانهای طولانی و بیسابقه:
ویژگیِ بارزِ دورانِ امامتِ امام موسی کاظم علیهالسلام، وجودِ زندانهای طولانی و شکنجههای سخت است که در دورانِ هیچیک از ائمهِ پیشین سابقه نداشته است. اگرچه ائمهِ پیشین نیز در مواقعی بازداشت شده و با محدودیتهایی مواجه بودهاند، اما زندانهای چندساله و آزار و اذیتهایِ مداومِ حضرت موسی بن جعفر علیهالسلام، امری منحصر به فرد در آن دوران محسوب میشود.
کنترلِ جامعه و احساسِ امنیتِ هارون:
به نظر میرسد دلیلِ اصلیِ این سختگیریهایِ بیسابقه، احساسِ امنیتِ روانیِ هارونالرشید بوده است. او ظاهراً هراسی از واکنشِ شیعیان در صورتِ زندانی کردن یا حتی شهادتِ امامِ خود نداشت. این برداشتِ هارون مبنی بر تواناییِ کنترلِ کاملِ اوضاع و جلوگیری از هرگونه پیامدِ احتمالی، او را جسورتر میساخت تا شدیدترین اقداماتِ سرکوبگرانه را علیهِ امامِ شیعیان به اجرا درآورد. به عبارت دیگر، هارون احساس میکرد که شرایطِ اجتماعی و سیاسیِ آن زمان، به او اجازه میدهد تا بدونِ نگرانیِ جدی از شورش یا پیامدهایِ غیرقابلِ کنترل، دست به چنین اقداماتِ خشنی بزند.
این شرایط، جنبهای عمیق از غربتِ امام کاظم علیهالسلام را نمایان میسازد؛ غربتی که نه تنها در دوری از وطن و اهل، بلکه در اسارتِ طولانیمدت و شکنجههایِ جسمی و روحی در چنگالِ دشمنِ قسمخوردهِ اهلبیت، تجسم مییافت.
تحلیل چالشهای امامت امام رضا علیهالسلام در دوران اختناق و ظهور فرقهسازی (واقفیه)
شرایط دوران امامت امام موسی کاظم علیهالسلام، به دلیلِ فشارهای شدید و تحتِ نظر بودنِ ایشان توسط حکومتِ عباسی، بهویژه هارونالرشید، بسیار خطیر و پرمخاطره بود. این محدودیتها، نحوه معرفی و تثبیتِ امامتِ امام بعدی، یعنی حضرت رضا علیهالسلام، را نیز تحت تأثیر قرار داد.
مدیریتِ معرفیِ امام بعدی در شرایطِ امنیتی:
با توجه به فضایِ اختناق و خطرِ جانی که متوجهِ امامِ بعدی بود، امام موسی کاظم علیهالسلام ناگزیر بودند تا معرفیِ امامِ پس از خود را به صورتِ علنی و عمومی انجام ندهند. ایشان در مواردی به صورتِ تلویحی یا از طریقِ معرفی به افرادِ خاص و موردِ اعتماد، امامتِ حضرت رضا علیهالسلام را تبیین میفرمودند. این رویکرد، اقدامی هوشمندانه برای حفظِ جانِ امامِ بعدی و تضمینِ استمرارِ امامت در سایه بود.
شبکه وکالت و مدیریتِ مالی در دورانِ اختفا:
برای مدیریتِ امورِ شیعه و تأمینِ نیازهایِ مالیِ حکومتِ در خفا، امام موسی کاظم علیهالسلام شبکهای از وکلا و نمایندگانِ معتمد را سازماندهی نمودند. این افراد، علاوه بر رساندنِ پیامهایِ امام، وظیفه جمعآوریِ وجوهاتِ شرعی (مانند خمس) را نیز بر عهده داشتند و به نوعی خزانه دارانِ تشیع در دورانِ اختفا محسوب میشدند. این سازماندهیِ دقیق، نشاندهنده دوراندیشیِ امام برای حفظِ ساختارِ رهبریِ شیعه حتی در شرایطِ بسیار دشوار بود.
شکلگیریِ جریانِ واقفیه پس از شهادتِ امام کاظم علیهالسلام:
پس از شهادتِ مظلومانه امام موسی کاظم علیهالسلام، عدهای از سردمدارانِ این شبکه وکالت که در دستشان اموالِ قابلِ توجهی متمرکز بود، فرصت را غنیمت شمرده و با سوءاستفاده از عدمِ شفافیتِ کاملِ مسئله امامت برای عمومِ شیعیان، جریانی انحرافی موسوم به «واقفیه» را پایهگذاری کردند. این گروه، امامت را منحصر به امام موسی کاظم علیهالسلام دانسته و از پذیرشِ امامتِ حضرت رضا علیهالسلام سر باز زدند. هدفِ اصلیِ آنان، حفظِ اموالِ در دستِ خود و جلوگیری از انتقالِ آن به امامِ جدید بود. این انحراف، یکی از چالشهایِ مهمِ پیشِ رویِ تثبیتِ امامتِ حضرت رضا علیهالسلام در آن دورانِ حساس بود.
پیامدهای انحراف مالی واقفیه: غربت معنوی امام رضا (ع)
جریان انحرافی واقفیه، که ریشه در انگیزههای مالی و مادی برخی وکلا داشت، ضربهای سهمگین بر جریان امامت وارد آورد. این انحراف منجر به موضعگیری عدهای علیه امام رضا علیهالسلام شد و ایشان را از درکِ جایگاهِ حقیقیِ امامت و منزلتِ ولایت محروم ساخت.
به دلیلِ شرایطِ خاصِ دورانِ امامتِ امام موسی کاظم علیهالسلام و همچنین سوءاستفادهی مالیِ برخی از وکلا، معرفیِ کاملِ امامِ بعدی و جایگاهِ الهیِ ایشان برایِ عمومِ شیعیان با دشواری مواجه شد. این امر باعث گردید تا حضرت رضا علیهالسلام، آنگونه که شایسته بود، شناخته نشوند و قدر و منزلتِ جایگاهِ ولایتِ ایشان برایِ عدهای مخفی بماند. این پنهان ماندنِ جایگاهِ حقیقی، نوعی «غربتِ معنوی» برایِ این امامِ همام محسوب میشود که خود، عاملی در درکِ ناقصِ امامتِ ایشان در آن دوران بود.
تأخیر در ولادت امام جواد ع: عاملی در غربت امام رضا علیهالسلام
یکی دیگر از عوامل مؤثر در غربت امام رضا علیهالسلام، تأخیر در ولادت حضرت جواد علیهالسلام بود. با توجه به احادیث مربوط به ائمه اثنا عشر، بزرگان شیعه از استمرار امامت تا امام دوازدهم آگاه بودند. اما هنگامی که امامت به امام رضا علیهالسلام رسید، ایشان با وجود بالا رفتن سن، هنوز فرزندی نداشتند. این مسئله، شبهاتی را در میان برخی از شیعیان ایجاد کرد، مبنی بر اینکه چگونه ممکن است ایشان امام باشند و استمرار امامت پس از ایشان چگونه رقم خواهد خورد، در حالی که وارث پسری ندارند؟
این ابهام تا زمان ولادت حضرت جواد علیهالسلام ادامه داشت. ولادت ایشان، که بعدها به عنوان «پربرکتترین مولود» معرفی شدند، مهر تأییدی بر جریان امامت و استمرار آن بر اساس سنت دوازده امامی بود. با این حال، این دوره از عدم قطعیت و شبهه، خود جنبهای دیگر از غربت امام رضا علیهالسلام را نمایان میسازد؛ چرا که در این بازه زمانی، قدر و منزلت واقعی ایشان و استمرار امامت پس از ایشان، به طور کامل شناخته نشد و این موضوع به درک ناقص جایگاه آن حضرت در میان برخی از پیروانشان دامن زد.
ولایتعهدی امام رضا علیهالسلام و غربت ناشی از آن
یکی دیگر از وجوه قابل تأمل در غربت امام رضا (علیهالسلام)، مسئله پذیرش ولایتعهدی ایشان است. حضرت به دلیل فشارهای مأمون، ناگزیر به پذیرش این منصب شدند. اگرچه ایشان اصل ولایتعهدی را پذیرفتند، اما قاطعانه اعلام نمودند که در امور حکومتی مداخله نخواهند کرد.
با این حال، نگاه بیرونی به این قضیه، خصوصاً از سوی شیعیانی که خود در تنگناهای اجتماعی و سیاسی به سر میبردند، پیچیدگیهای خاص خود را داشت. حتی اگر این افراد در مواردی از کمکهای امام رضا (علیهالسلام) بهرهمند میشدند، ظاهر امر برایشان مشتبه مینمود: چگونه ممکن است امام ایشان ولیعهد حکومت باشد، در حالی که شیعیان همچنان در سختی و فشار قرار دارند؟
از این رو، کسانی که از درک جنبههای سیاسی و پیچیدگیهای تصمیمات استراتژیک امام رضا (علیهالسلام) ناتوان بودند، قادر به تحلیل این واقعیت نبودند که چگونه یک امام میتواند در منصبی حکومتی قرار گیرد و همزمان پیروانش تحت فشار باشند. این عدم درک، منجر به بروز اتهاماتی نظیر کمکاری یا عدم توجه کافی به شیعیان در ذهنیت برخی از آنان شد. این وضعیت، خود عاملی گردید تا جایگاه و منزلت واقعی امام رضا (علیهالسلام) در میان بخشی از شیعیان، آنگونه که شایسته بود، شناخته نشود.
غربت در جوار دشمن، مدفن امام رضا علیهالسلام
عامل دیگری که میتوان به عنوان وجهی از غربت آن حضرت برشمرد، محل دفن ایشان است. این وجود مقدس، در جوار و در کنار قبر هارونالرشید، خلیفهی ملعون، به خاک سپرده شده است. این همجواری، نمادی از غربتی عمیق است که حتی پس از شهادت نیز، امام رضا (علیهالسلام) را از جایگاهی شایسته جدا ساخته و در کنار دشمنانش قرار داده است.
غربت مضاعف در مدفن: دور از وطن و در کنار دشمن
مراعات جایگاه رفیع امام رضا (علیهالسلام) حتی پس از وفات ایشان نیز به طور کامل صورت نپذیرفت. پیکر پاک ایشان در سرزمینی دور از وطن، شهری که از آنِ خودشان و منطقهی متعلق به ایشان بود، به خاک سپرده شد. این غربت مکانی، به تنهایی کافی نبود؛ بلکه آن حضرت را در کنار مأمون، قاتل پدر بزرگوارشان (امام کاظم علیهالسلام)، به خاک سپردند.
در برخی روایات آمده است که مأمون تصمیم گرفت امام رضا (علیهالسلام) را پشت سر هارونالرشید دفن نماید. هدف او از این اقدام، احتمالاً معرفی خود به عنوان وارث و ادامهدهندهی راه پدرش (هارون) و القای برتری جایگاه او نسبت به امام رضا (علیهالسلام) بود، چرا که امام را در مرتبهای پایینتر از پدر خود قرار میداد.
اما در هنگام اجرای این تصمیم، اتفاق شگرفی رخ داد. طبق برخی روایات، هنگامی که تلاش برای حفر قبر در پشت سر هارونالرشید آغاز شد، زمینشناسان با تختهسنگی عظیم و غیرقابل نفوذ مواجه شدند. تلاشها برای کندن قبر در آن نقطه بیثمر ماند و این صخرهی بزرگ مانع از تحقق خواستهی مأمون شد. شرح این واقعه مفصل است؛ در ادامه حفاریها، زمین پر از آب شد و ماهیانی پدیدار گشتند که به سمت اعماق میرفتند، و در نهایت آن تختهسنگ عظیم آشکار گردید. این واقعه، خود نشانهای از عدم رضایت آسمان و زمین به این تصمیم ذلیلانه بود.
غربت در مدفن؛ اراده الهی و مقاومت زمین
چنانکه پیشتر اشاره شد، مأمون حتی به دفن امام رضا (علیهالسلام) در مجاورت قبر پدر ملعون خویش اکتفا نکرد، بلکه در صدد بود تا آن حضرت را در پشت سر قبر هارونالرشید به خاک بسپارد. این امر، نشاندهندهی تلاش او برای تحقیر و هتک حرمت جایگاه امامت بود. با این حال، ارادهی خداوند متعال بر این تعلق نگرفت و مانع تحقق این خواستهی ذلیلانه شد؛ چنانکه آن تختهسنگ عظیم، مانع از این هتک حرمت گردید.
در بعضی از روایات آمده است که زمین را میکنند و به آبی میرسند که در آن آب ماهیانی بوده است و به تخته سنگینی میرسند با در نظر گرفتن این جنبهها، میتوان عمق غربت آن حضرت را درک نمود.
غربت فراگیر در میان اهل بیت (ع)
البته باید اذعان داشت که غربت، مفهومی فراگیر در سرگذشت تمامی اهل بیت (ع) است. با این حال، جنبههای این غربت برای هر یک از ائمه (علیهمالسلام) میتواند متفاوت و گاه منحصر به فرد باشد. برای نمونه، شاهد آن هستیم که بسیاری از ائمهی معصومین (ع) نیز در وطن خویش به خاک سپرده نشدهاند. حضرت سیدالشهداء (ع) در کربلا مدفون گشتند، نه در مدینه. همچنین، امیرالمؤمنین علی (ع)، امام هادی (ع) و امام جواد (ع) نیز در شهرهای خودشان به خاک سپرده نشدند. این گستردگی غربت، نشاندهندهی مظلومیت تاریخی خاندان پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) است.
بنابراین، نباید این جنبه از غربت را مختص امام رضا (علیهالسلام) دانست. بله میتوان گفت که منطقهی جغرافیایی و فاصلهی زمانی نسبت به اهل بیت (علیهمالسلام) نیز در شکلگیری این غربت نقش داشته است. از این رو، با وجود شباهتهای کلی، تفاوتهایی در این زمینه قابل ملاحظه است.
نکتهی حائز اهمیت آن است که صفت غربت مختص امام رضا (علیهالسلام) نیست؛ بلکه این صفت در مورد سایر ائمهی معصومین (علیهمالسلام) نیز صادق است. با این وجود، جنبهها و مصادیق این غربت میتواند در هر امام (علیهالسلام) متفاوت باشد.
نظر شما